Werk de lijst af per onderdeel. Alle stappen met kosten, opbrengst en of je het zelf doet of een vakman nodig hebt, staan in de checklist in één tabel.
Dit artikel bevat een affiliate-link naar tado°. Koop je via die link, dan kunnen wij een commissie ontvangen, zonder meerkosten voor jou. Met Milieu Centraal, de Brandweer, Evides en de andere bronnen hebben wij geen commerciële relatie. De bedragen zijn berekeningen van Milieu Centraal en Evides, of rekenvoorbeelden van ons op basis daarvan; wij hebben ze niet in een eigen woning gemeten.
De klok is net terug, de eerste koude nachten komen eraan en de verwarming draait weer. Dan is dit het weekend om je huis winterklaar te maken. Niet omdat het moet, maar omdat een paar uur werk nu twee dingen oplevert: een lagere gasrekening en minder kans op een bevroren buitenkraan of een cv-ketel zonder druk in januari.
Deze checklist loopt het huis door per onderdeel: tocht, verwarming, thermostaat, leidingen, ventilatie, veiligheid en stroomuitval. Bij elke stap staat wat het kost, wat het volgens Milieu Centraal oplevert, en of je het zelf doet of een vakman nodig hebt. Waar we een onderdeel al uitgebreid hebben behandeld, verwijzen we naar dat artikel.
Kort antwoord: begin met wat geld oplevert en wat schade voorkomt. Naden en kieren dicht scheelt volgens Milieu Centraal in een gemiddelde hoekwoning zo’n €65 per jaar, en €230 als de thermostaat daarna een graad lager kan; zelf doen kost ongeveer €380. Controleer de waterdruk van de cv-ketel en ontlucht een ouder systeem. Thermostaat op maximaal 19 graden als je thuis bent (€170 per jaar volgens Milieu Centraal) en ’s nachts op 15 graden (€60), of 17 tot 18 graden bij vloerverwarming of een warmtepomp. Buitenkraan afsluiten en aftappen: een bevroren watermeter vervangen kost bij Evides vanaf €231. Rookmelders testen, een koolmonoxidemelder bij het verbrandingstoestel, en de ventilatie aan laten, ook in de winter.
De checklist in één tabel
| Onderdeel | Wat je doet | Kosten (bron) | Wat het oplevert (bron) | Zelf of vakman |
|---|---|---|---|---|
| Naden en kieren | tochtstrips, brievenbusborstel, kit | ongeveer €380 zelf, €3.100 uitbesteed (Milieu Centraal, hoekwoning) | €65 per jaar, €230 met een graad lager (Milieu Centraal) | zelf |
| Thermostaat overdag | maximaal 19 graden als je thuis bent | €0 | €170 per jaar (Milieu Centraal) | zelf |
| Thermostaat ’s nachts | 15 graden; 17 tot 18 bij vloerverwarming of warmtepomp | €0 | €60 per jaar (Milieu Centraal) | zelf |
| Slaapverdieping | verwarming daar uit, deuren dicht | €0 | €80 per jaar (Milieu Centraal) | zelf |
| Cv-leidingen in kruipruimte of zolder | buisisolatie van 20 mm | ongeveer €1 per meter (Milieu Centraal) | €4 per meter per jaar (Milieu Centraal) | zelf |
| Radiatorfolie | achter radiatoren tegen een ongeïsoleerde buitenmuur | niet opgegeven | 11 m³ gas per m² per jaar bij een steensmuur (Milieu Centraal), €12,76 tot €21,23 | zelf |
| Cv-ketel | waterdruk controleren, ontluchten, onderhoudsbeurt | onderhoud: per installateur | veiliger, minder storingen (Milieu Centraal) | zelf + CO-vrij gecertificeerd bedrijf |
| Buitenkraan en watermeter | afsluiten, aftappen, isoleren | €0 | voorkomt een nieuwe watermeter vanaf €231 (Evides) | zelf |
| Ventilatie | roosters open, filters schoon | filters: per systeem | gezonde lucht, minder vocht (Milieu Centraal) | zelf |
| Rook- en CO-melders | testen, ophangen, rookmelders vervangen na 10 jaar | per melder | rookmelders zijn verplicht; een CO-melder waarschuwt op tijd (Brandweer) | zelf |
De besparingen van Milieu Centraal op de pagina met bespaartips voor verwarming zijn berekend voor een matig geïsoleerd hoekhuis uit 1970 met een cv-ketel en 2 personen, bij een gasprijs van €1,37 per kubieke meter. In een groter of slechter geïsoleerd huis bespaar je meer, in een kleine goed geïsoleerde woning minder.
1. Tocht en kieren dichtmaken
Milieu Centraal rekent voor dat het dichtmaken van alle naden en kieren in een gemiddelde hoekwoning of twee-onder-een-kapwoning zo’n 50 kubieke meter gas per jaar scheelt, ongeveer €65. Voelt het huis daarna warmer aan en kan de thermostaat een graad lager, dan komt daar volgens Milieu Centraal zo’n 120 kubieke meter bij, samen €230 per jaar. Doe je het zelf, dan kost het materiaal voor een hoekwoning ongeveer €380. Laat je het doen, dan rekent Milieu Centraal met zo’n €3.100.
Waar zoeken. Milieu Centraal noemt als plekken: ramen en deuren die open kunnen, de aansluiting tussen kozijn en muur, gaten waar leidingen door muur of vloer gaan, de brievenbus, onder de buitendeur, de meterkast, achter en onder keukenkastjes, rond het kruipluik en in het dak. Zoek op een koude dag met veel wind: dan voel je de tocht het best met je hand.
Wat het materiaal kost (prijzen van Milieu Centraal):
| Materiaal | Prijs |
|---|---|
| Tochtstrips van EPDM- of EPT-rubber | €30 tot €70 per 10 meter |
| Tochtband (PE-rolband of schuimband) | €3 tot €5 per 10 meter |
| Tochtborstel | €5 tot €10 per meter |
| Brievenbusborstel | vanaf €5 per stuk |
| Acrylaatkit (overschilderbaar) | €2 tot €4 per koker van 310 ml |
Wat je niet dichtmaakt: de ruimte onder de binnendeuren. Milieu Centraal schrijft dat de lucht door het huis moet kunnen stromen voor de ventilatie.
Hoe je de juiste strip per kier kiest, staat in kierdichting met glaswol en tochtstrips. Voor de voordeur: kierdichting van de buitendeur. Ga je deze winter ook een zolder of voorzetwand isoleren, lees dan eerst wanneer je dampremmende folie nodig hebt.
2. Cv-ketel en radiatoren
Waterdruk. Milieu Centraal adviseert de waterdruk op de meter van de cv-ketel een paar keer per jaar te controleren en de ketel bij te vullen als de druk te laag is, volgens de gebruiksaanwijzing. Welke druk goed is, staat in de handleiding van jouw ketel. Verlies je vaak druk, dan kan dat volgens Milieu Centraal wijzen op een gebrek zoals een lekkende leiding; schakel dan een monteur in.
Ontluchten. Is je installatie wat ouder, ontlucht hem dan volgens Milieu Centraal een paar keer per jaar, zodat hij goed en stil blijft werken. Hoe je ontlucht en bijvult, en welke andere oorzaken er zijn als een radiator koud blijft, staat in radiator wordt niet warm.
Onderhoud. Milieu Centraal schrijft dat een oudere cv-ketel jaarlijks moet worden schoongemaakt en nagekeken, en dat bij een moderne ketel in overleg met de installateur eens per 2 jaar volstaat. Sinds 1 april 2023 mogen alleen installatiebedrijven met het CO-vrij certificaat aan cv-ketels werken. Of een contract voor jou zin heeft, lees je in cv-ketel onderhoudscontract.
Zuiniger instellen. Milieu Centraal noemt drie instellingen die je zelf of met de monteur kunt aanpassen:
- Ecostand voor warm water in plaats van comfortstand: zo’n 15 kubieke meter gas per jaar minder.
- Aanvoertemperatuur van de ketel naar 50 of 60 graden als het kan. Het kraanwater niet lager dan 60 graden in verband met legionella.
- Radiatoren stofvrij maken, ook tussen de platen, zodat de warmte zich beter verspreidt.
Radiatorfolie en ventilatoren. Milieu Centraal geeft per vierkante meter radiatorfolie deze gasbesparing per jaar; de bedragen zijn onze omrekening:
| Radiator staat voor | Gas per m² folie | Bij €1,16 per m³ | Bij €1,93 per m³ |
|---|---|---|---|
| Ongeïsoleerde steensmuur | 11 m³ | €12,76 | €21,23 |
| Ongeïsoleerde spouwmuur | 7 m³ | €8,12 | €13,51 |
| Geïsoleerde buitenmuur | 1 m³ | €1,16 | €1,93 |
| Enkel glas | 50 m³ | €58,00 | €96,50 |
| Dubbel glas | 25 m³ | €29,00 | €48,25 |
Rekenvoorbeeld: m³ van Milieu Centraal × gasprijs €1,16 tot €1,93 per m³: gemiddelde kale prijs van vorige stookwinter (oktober 2025 tot en met maart 2026) of van 26 oktober tot en met 3 november 2026, plus de voorgestelde energiebelasting 2027 van €0,7457 per m³, zonder vaste kosten; zie energiebelasting 2027. Wat een m³ vandaag kost, staat op gasprijs vandaag. Aan deze berekening kunnen geen rechten worden ontleend.
Een radiatorventilator laat een radiator volgens Milieu Centraal zo’n 20 procent meer warmte afgeven en kost ongeveer €85 per meter. Meer daarover in radiatorventilator: wat levert het op.
Gordijnen en omkastingen. Laat gordijnen op de vensterbank eindigen, schrijft Milieu Centraal: hangen ze voor de radiator, dan verlies je juist meer warmte. Een ombouw om de radiator houdt ook warmte tegen; hoeveel, staat in radiator ombouw en warmteverlies.
Heb je een warmtepomp in plaats van een ketel, loop dan na wat je zelf mag doen aan warmtepomp-onderhoud.
3. Het thermostaatschema voor de winter
Dit zijn de vier verwarmingstips van Milieu Centraal, met de besparing per jaar voor het matig geïsoleerde hoekhuis uit 1970:
| Tip | Besparing per jaar |
|---|---|
| Thermostaat niet hoger dan 19 graden als je thuis bent | €170 |
| ’s Nachts op 15 graden, al een uur voor je naar bed gaat | €60 |
| Overdag 15 graden als er niemand thuis is (4 dagen per week) | €120 |
| Verwarming op de slaapverdieping helemaal uit | €80 |
Heb je vloerverwarming of een volledig elektrische warmtepomp, dan adviseert Milieu Centraal ’s nachts en bij afwezigheid 17 tot 18 graden. Anders duurt het opwarmen te lang en werkt het toestel minder efficiënt.
Twee vragen uit de veelgestelde vragen van Milieu Centraal, met het antwoord:
- Bevriest een radiator die helemaal dicht staat? Niet als je de thermostaatknop op de vorstvrij-stand zet; het symbool staat tussen stand 1 en ‘uit’.
- Kan de verwarming ’s nachts niet beter helemaal uit? In een slecht geïsoleerd huis bespaar je dan meer, maar het huis kan te vochtig worden. En bij vorst voorkom je met een lage stand dat leidingen bevriezen.
Weg in de winter? Hier verschillen de adviezen. Milieu Centraal adviseert bij een paar dagen of langer weg de thermostaat op 10 graden, alle radiatorknoppen open, de binnendeuren open en een ventilatie-unit op de laagste stand. Evides adviseert bij korte vakanties in de winter de thermostaat niet lager dan 14 graden, met de radiatoren open zodat er warm water door de installatie blijft stromen. Verwacht je vorst en heb je leidingen in onverwarmde ruimtes, dan kies je de voorzichtigste van de twee.
Een klok- of slimme thermostaat neemt dit werk over. Milieu Centraal noemt een klokthermostaat, thermostaatknoppen per kamer (€15 duurder dan standaardknoppen) en slimme thermostaten die de verwarming laag zetten als er niemand is. tado° verkoopt slimme thermostaten voor radiatoren, cv-ketels, vloerverwarming en warmtepompen; voor radiatoren stel je volgens tado per kamer een temperatuur en een schema in, en tado verlaagt de temperatuur als je weg bent (tado.com/nl-nl, geraadpleegd 4 oktober 2026). Hoe tado zich verhoudt tot Nest en Honeywell, staat in tado, Nest of Honeywell.
Bekijk de slimme thermostaten van tado° →
4. Leidingen, buitenkraan en watermeter
Cv-leidingen. Lopen er cv-leidingen door een onverwarmde ruimte, zoals de kruipruimte of de zolder, isoleer ze dan. Milieu Centraal rekent met buisisolatie van 20 millimeter dik kunststofschuim: ongeveer €1 per meter, en 3 kubieke meter gas per meter per jaar minder, zo’n €4. In verwarmde ruimtes hoeft het niet, omdat de buizen die ruimte mee verwarmen. Drinkwaterleidingen isoleer je volgens Milieu Centraal juist niet, vanwege het risico op legionella.
Buitenkraan. Evides beschrijft het aftappen in vier stappen:
- Draai de stopkraan naar de buitenkraan helemaal dicht. Die zit vaak in de schuur, kelder of kruipruimte.
- Draai de aftapkraan die na de stopkraan zit open.
- Open de buitenkraan, zodat het laatste water wegloopt.
- Sluit de buitenkraan en de aftapkraan weer.
Watermeter en hoofdkraan. Evides adviseert ze te isoleren met bijvoorbeeld een oude wollen deken of noppenfolie. Zit de watermeter in een ruimte met een ventilatierooster naar buiten, zet dan een dakpan of tegel schuin voor het rooster: schuin, zodat gassen nog weg kunnen. Een bevroren watermeter moet volgens Evides worden vervangen, omdat hij na ontdooien niet meer betrouwbaar is. De kosten liggen bij de klant en beginnen bij een gewone huisaansluiting bij €231. Dat bedrag geldt voor Evides; kijk voor je eigen aansluiting bij je drinkwaterbedrijf.
Rekenvoorbeeld leidingisolatie (met de getallen van Milieu Centraal): 8 meter cv-leiding door de kruipruimte isoleren kost 8 × €1 = €8 en bespaart 8 × €4 = €32 per jaar. Het materiaal kost dus een kwart van wat het per jaar oplevert.
5. Ventilatie en vocht
In de winter is de neiging groot om roosters dicht te doen. Milieu Centraal is daar duidelijk over: ventileer altijd, dag en nacht, het hele jaar door, ook in de winter. Wat dat in de praktijk betekent:
- Roosters open. Bij mechanische ventilatie ontstaat volgens Milieu Centraal onderdruk als de roosters dicht zijn, waardoor lucht uit de kruipruimte naar binnen kan worden gezogen, met vocht, schimmels of radon.
- Filters schoon. Houd de filters van de ventilatiebox of WTW schoon en vervang ze op tijd.
- Bij het douchen de ventilatie op de hoogste stand of een raam open, maar niet te lang: 20 tot 30 minuten is volgens Milieu Centraal genoeg, anders koelt de badkamer af en kan juist condens ontstaan.
- Twijfel je of je genoeg ventileert, dan noemt Milieu Centraal een CO2-meter als hulpmiddel.
Een oude of luidruchtige ventilatiebox? Zie welke ventilatiebox past en mechanische ventilatie vervangen. Heb je balansventilatie, dan staat het onderhoud in ventilatie met warmteterugwinning. Last van vochtplekken of schimmel: vocht en schimmel in huis. Een ontvochtiger lost volgens Milieu Centraal het echte vochtprobleem niet op, maar kan in een kleine afgesloten ruimte tijdelijk helpen; zie luchtontvochtigers per ruimte.
6. Rookmelders en koolmonoxide
Het stookseizoen is ook het seizoen van de cv-ketel, de kachel en de open haard. De Brandweer noemt drie dingen.
Rookmelders. Sinds 1 juli 2022 is het verplicht om op elke verdieping van een woning minimaal één goed werkende rookmelder te hebben. De Brandweer adviseert:
- Hang ze in ieder geval in de hal en op de overloop, tegen het plafond, minimaal 50 centimeter van een muur of hoek.
- Test elke maand met de testknop; als geheugensteun noemt de Brandweer de eerste maandag van de maand, als de sirene gaat.
- Maak ze maandelijks stofvrij, met een doek of de stofzuiger.
- Vervang ze na 10 jaar; kies melders met het keurmerk EN 14604 en een batterij of accu die 10 jaar meegaat.
- Heb je een open haard of kachel in de woonkamer, hang daar dan ook een rookmelder.
Koolmonoxide. Volgens de Brandweer overlijden in Nederland elk jaar gemiddeld 5 tot 10 mensen door koolmonoxidevergiftiging en belanden honderden mensen in het ziekenhuis. Het advies:
- Ventileer: laat 24 uur per dag een rooster open of een raam op een kier.
- Controleer: laat het verwarmingstoestel, zoals de cv-ketel of kachel, minimaal één keer per jaar controleren door een gecertificeerd vakman.
- Alarmeer: hang een koolmonoxidemelder, in ieder geval in de ruimte van het verbrandingstoestel of de open haard. Koop er een met de norm NEN-EN 50291 op de verpakking, bij voorkeur een die 5 tot 10 jaar meegaat.
Let op het verschil met Milieu Centraal: die vindt eens per 2 jaar onderhoud bij een moderne ketel voldoende, in overleg met de installateur. De Brandweer adviseert een jaarlijkse controle. Een combimelder voor rook en CO adviseert de Brandweer alleen in de ruimte waar het verbrandingstoestel hangt: alleen daar is de juiste ophanghoogte voor beide melders gelijk.
7. Voorbereid op een stroomuitval
De overheidscampagne Denk vooruit adviseert een noodpakket waarmee je de eerste 72 uur na een ramp of noodsituatie goed voorbereid bent. Een paar punten uit hun lijst:
- 3 liter water per persoon per dag.
- Een radio op batterijen en een mobiele telefoon met powerbank.
- Houdbaar eten en dekens om warm te blijven.
- Elk half jaar controleren of alles nog compleet en houdbaar is.
Wat een powerstation bij een stroomuitval wel en niet kan, staat in stroomuitval voorbereiden met een powerstation.
Wat levert het samen op?
Rekenvoorbeeld (bedragen van Milieu Centraal, opgeteld door ons): je maakt zelf alle kieren dicht (€65 per jaar), zet de thermostaat ’s nachts op 15 graden (€60), draait de verwarming op de slaapverdieping uit (€80) en isoleert 8 meter cv-leiding (€32). Opgeteld is dat €237 per jaar, voor ongeveer €380 + €8 = €388 aan materiaal.
Twee kanttekeningen. De bedragen komen van twee pagina’s van Milieu Centraal met een iets andere voorbeeldwoning: de kierenberekening geldt voor een gemiddelde hoekwoning of twee-onder-een-kapwoning, de verwarmingstips voor een matig geïsoleerd hoekhuis uit 1970 bij €1,37 per kubieke meter. En maatregelen overlappen elkaar: in een huis zonder tocht is de besparing van een lagere nachttemperatuur kleiner. Zie het als een indicatie van de ordegrootte, niet als een optelsom die je op je jaarafrekening terugziet. Wil je je eigen verbruik volgen, dan helpt een energiemonitor op de slimme meter.
In welke volgorde?
- Vandaag, zonder kosten: thermostaatschema aanpassen, waterdruk aflezen, roosters open, rookmelders testen.
- Voor de eerste vorst: buitenkraan aftappen, watermeter isoleren, cv-leidingen in de kruipruimte isoleren.
- Dit weekend, op een winderige dag: op kierenjacht en tochtstrips plakken.
- Inplannen: onderhoudsbeurt van de ketel bij een CO-vrij gecertificeerd bedrijf, als die langer dan een of twee jaar geleden is.
- Kopen als je hem nog niet hebt: een koolmonoxidemelder voor de ruimte met de ketel of kachel.
Wil je verder dan deze checklist, dan is isolatie de volgende stap. Milieu Centraal noemt isolatie zelfs een voorwaarde om comfortabel en zuinig te kunnen verwarmen, omdat bewoners in slecht geïsoleerde huizen de thermostaat eerder hoger zetten. Welke subsidie daarvoor bestaat, staat in isolatiesubsidie in Nederland. Meer kleine besparingen vind je in energiekosten besparen: praktische tips.
Begin met de buitenkraan: bij de eerste nachtvorst kan uitstel daar direct geld kosten.
Bronnen
- Milieu Centraal, Naden en kieren dicht (milieucentraal.nl/energie-besparen/isoleren-en-besparen/naden-en-kieren-dicht), laatst gewijzigd 30 juni 2026, geraadpleegd 4 oktober 2026: 50 m³ en €65 per jaar, €160 extra met een graad lager, samen €230 (170 m³); €3.100 uitbesteed tegenover ongeveer €380 zelf; hotspots; zoeken op een winderige dag; niet onder binnendeuren; materiaalprijzen.
- Milieu Centraal, Bespaartips verwarming (milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-verwarmen-en-koelen/bespaartips-verwarming), geraadpleegd 4 oktober 2026: gasprijs €1,37/m³, matig geïsoleerd hoekhuis uit 1970; 19 graden (€170), nacht 15 graden (€60), overdag weg 15 graden 4 dagen per week (€120), slaapverdieping uit (€80), 17 tot 18 graden bij vloerverwarming of warmtepomp; vakantie 10 graden; vorstvrij-stand; gordijnen op de vensterbank; radiatorfolie per m²; radiatorventilator 20% en ongeveer €85 per meter; buisisolatie 20 mm, €1 per meter, 3 m³ en €4 per meter per jaar; drinkwaterleidingen niet isoleren; ketel 50 of 60 graden en kraanwater niet onder 60 graden; thermostaatknoppen €15 duurder; isolatie als voorwaarde.
- Milieu Centraal, Cv-ketel onderhoud en instelling (milieucentraal.nl/energie-besparen/verwarmen-met-gas/cv-ketel-onderhoud-en-instelling), geraadpleegd 4 oktober 2026: waterdruk een paar keer per jaar controleren, drukverlies, ontluchten, jaarlijks onderhoud bij oudere ketel en eens per 2 jaar bij moderne ketel, CO-vrij certificaat sinds 1 april 2023, ecostand 15 m³ per jaar.
- Milieu Centraal, Woning ventileren (milieucentraal.nl/energie-besparen/ventilatie/woning-ventileren), laatst gewijzigd 24 augustus 2026, geraadpleegd 4 oktober 2026: altijd ventileren, ook in de winter; roosters open en onderdruk bij mechanische ventilatie; filters; douchen 20 tot 30 minuten; CO2-meter; ontvochtigers.
- Evides Waterbedrijf, Vorst? Voorkom schade! (evides.nl/storing-onderhoud/vorst), geraadpleegd 4 oktober 2026: watermeter en hoofdkraan isoleren, rooster schuin afschermen, buitenkraan aftappen in stappen, vakantie niet lager dan 14 graden met radiatoren open, vervanging bevroren watermeter vanaf €231 voor rekening van de klant.
- Brandweer, Rookmelders (brandweer.nl/onderwerpen/rookmelders), geraadpleegd 4 oktober 2026: verplicht sinds 1 juli 2022 op elke verdieping (Bbl), plaatsing, maandelijks testen en stofvrij maken, vervangen na 10 jaar, EN 14604.
- Brandweer, Koolmonoxide (brandweer.nl/onderwerpen/koolmonoxide), geraadpleegd 4 oktober 2026: 5 tot 10 doden per jaar, ventileren, toestel minimaal één keer per jaar laten controleren, CO-melder in de ruimte van het verbrandingstoestel, NEN-EN 50291, 5 tot 10 jaar, combimelder, CO-vrij certificaat sinds 1 april 2023.
- Denk vooruit (Rijksoverheid), Stel je noodpakket samen (denkvooruit.nl/noodpakket), geraadpleegd 4 oktober 2026: 72 uur, 3 liter water per persoon per dag, radio op batterijen, powerbank, elk half jaar controleren.
- tado°, homepage (tado.com/nl-nl), geraadpleegd 4 oktober 2026: slimme thermostaten voor radiatoren, cv-ketels, vloerverwarming, airco’s en warmtepompen; per kamer temperatuur en schema; temperatuur verlagen bij afwezigheid.
- Eigen rekenvoorbeelden: leidingisolatie (meters × €1 en × €4) en de optelling van besparingen met de bedragen van Milieu Centraal (gelabelde indicatie, zonder correctie voor overlap tussen maatregelen).
Disclosure: de link naar tado° is een affiliate-link (via AWIN); koop je via die link, dan kunnen wij een commissie ontvangen, zonder extra kosten voor jou. Met Milieu Centraal, de Brandweer, Evides en Denk vooruit hebben wij geen commissie- of affiliaterelatie. De besparingen zijn berekeningen van Milieu Centraal voor een voorbeeldwoning; in jouw huis kan het meer of minder zijn.